Vào lõi rừng tràm nguyên sinh

Chế biến tinh dầu cây nhào. Chuyến đi ấn tượng Nghe rủ rê đi Mộc Hóa, Long An, giáp biên giới Campuchia, tôi hơi ngần ngừ. Nhưng, lâu ngày không về vùng này, thế là quyết định lên đường xem sao. Xe rời TP Hồ Chí Minh hướng vào đường cao tốc Trung Lương, chỉ 45 phút sau, chúng tôi đã ở thành phố mới Tân An, rồi rẽ vào Quốc lộ 62, thẳng về Mộc Hóa. Con đường trải nhựa bằng phẳng, chỉ mất hơn một giờ để vượt quãng đường hơn 60 km. Mộc Hóa bây giờ vừa mới được tách đôi về hành chính, một phần được "nâng cấp" thành thị xã Kiến Tường, phần còn lại vẫn là cái tên cũ: huyện Mộc Hóa. Các quyết định vẫn tươi thơm mùi mực. Cán bộ lẫn người dân còn chưa quen về tên gọi "chỉ dẫn địa lý". Nam bộ đang đầu mùa mưa, Kiến Tường mới hay Mộc Hóa cũ, tràn ngập màu xanh mướt của cánh đồng lúa, màu xanh lục của những vạt rừng tràm, lấp lóa trong nắng sớm đầy sức sống. Đón chúng tôi ngay tại bến cano, chị Nguyễn Thị Lụa, Chánh văn phòng Thị ủy Kiến Tường, thông báo từ đây vào khu rừng hiện do Công ty CP Nghiên cứu bảo tồn và phát triển dược liệu Đồng Tháp Mười quản lý khoảng 25 km đường sông. Chính quyền không mở đường bộ để giữ hệ sinh thái sông nước đặc trưng. Ai đến đây cũng phải đi ghe, đi xuồng ba lá, như một phần của cuộc sống, văn hóa người dân vùng Tháp Mười, chị Nguyễn Thị Lụa giải thích thêm. Mọi người háo hức lên cano, do anh Nguyễn Chí Tiếp cầm lái. Từ kênh Trục, chiếc cano bẻ lái vào con kênh nhánh, chui qua những cây cầu xi măng, lách qua những chiếc vó bè, những chiếc xuồng ngược nước..., Làm chúng tôi có cảm giác dính chặt vào nhau. Gắn bó cả đời với vùng nước nổi, thuộc từng con nước, ngọn sóng, những chướng ngại vật dưới dòng nước như lòng bàn tay, anh Tiếp lái cano "lụa" như đang biểu diễn nghệ thuật. Có những lúc, anh làm chúng tôi thót tim, nhưng sau đó là thích. Hơn một giờ miệt mài trên sông nước, cano giảm tốc độ và đưa chúng tôi dừng lại cầu xi măng trên con rạch nhỏ có tên Mồi Gọ. Đây cũng là nơi đóng đô của Công ty CP Nghiên cứu bảo tồn và phát triển dược liệu Đồng Tháp Mười, mà nhiều người ước ao một lần đến. Chủ nhân của công ty, cũng là người sáng lập, ông Nguyễn Văn Bé (còn có tên Ba Bé, hay Ba đất phèn, như người dân ở đây vẫn trìu mến gọi), bận đưa đoàn làm phim vào rừng quay phim về môi trường, sinh thái... Đón chúng tôi là bà Nguyễn Thị Kim Mai, phó giám đốc Công ty mời chúng tôi ngồi trên những xích đu mắc sẵn dưới tán cây mát rượi, uống thứ nước vối rừng thơm lừng. Cách tiếp khách dân dã, hòa vào thiên nhiên này đã làm tan biến mỏi mệt. Quả thật ngồi giữa rừng tràm nguyên sinh, thoang thoảng mùi tinh dầu trong gió, không khí ở đây thật trong lành, cảm thấy nhẹ người. Tài sản quý nhất của công ty là những cánh rừng tràm nguyên sinh xanh ngút ngàn, với hàng trăm loại dược liệu quý, hàng chục loại chim quý,... Của Đồng Tháp Mười mà không dễ nơi nào có được, bà Nguyễn Thị Kim Mai tự hào. Qua giới thiệu của bà Mai, chúng tôi biết công ty bây giờ đã phát triển đáng kể, ngoài phòng thí nghiệm, hệ thống máy móc khá hiện đại, có thể xử lý triệt để các loại cây như: lá tràm, cây nhào, cỏ ngọt, hà thủ ô, lạc tiên, bụp giấm, đinh lăng, kim tiền thảo, ngải cứu, mù u......Để lấy tinh dầu, để làm thuốc. Phế phẩm còn lại được tận dụng làm chất đốt, vừa tiết kiệm, vừa giảm ô nhiễm môi trường. Sau hàng chục cuộc điện thoại, gần một giờ chờ đợi, chiếc xuồng máy cũng xình xịch tấp vào bờ. Ông Ba Bé, con người của rừng tràm, nhanh nhẹn bước lên. Nhìn bộ dạng áo khoác, quần kaki kiểu lính, đội mũ rộng vành, nước da đen, nhất là bàn chân, bàn tay dính đầy phèn như lão nông Nam bộ... Có lẽ ít người nhận ra đây là nhà khoa học từng lăn lộn hơn 30 năm, chỉ để bảo tồn cây tràm gió, một đặc trưng của Đồng Tháp Mười. Nhiều công trình nghiên cứu về bảo tồn 800ha rừng tràm gió nguyên sinh, 83 loài thực vật và tám loài động vật có dược tính quý... Của ông có tiếng vang trong và ngoài nước. Năm 2009, cái ông trí thức "dở người" bỏ phố, bỏ giảng đường đại học về rừng làm "nông dân" Ba Đất Phèn đã được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lao động vì những đóng góp của ông cho khoa học, cho việc bảo tồn cái đặc trưng của vùng nước nổi Đồng Tháp Mười. Nhiều người thán phục, ngưỡng mộ ông vì cái chất "tưng tửng" một cách tự nhiên, dung dị gắn với say mê khác người của ông. Và chuyện dựa vào dân để giữ rừng Ông Ba Bé kể, hơn 30 năm qua, ông đã ngày đêm trăn trở, làm sao giữ được rừng tràm gió nguyên sinh để cho thế hệ sau hiểu về vùng đất Đồng Tháp Mười nguyên thủy. Vì vậy, dù nhiều lần thay đổi tên gọi, lần nào ông vẫn kiên quyết giữ bằng được cụm từ “bảo tồn và phát triển dược liệu Đồng Tháp Mười. Hai chữ “bảo tồn”, theo ông Ba Bé nó hàm chứa đầy đủ việc bảo vệ, giữ nguyên trạng sự phong phú, đa dạng sinh học của hơn một ngàn ha rừng tràm gió nguyên sinh này. Lúc đầu bảo vệ cũng khó khăn lắm, bộ máy từ ba người, lúc đông nhất khoảng 600 người, đủ ban bệ gồm kiểm lâm, đội bảo vệ, làm đủ biện pháp cứng có, mềm có, thậm chí đánh nhau đổ máu, mà rừng vẫn bị phá, năm nào cũng nơm nớp lo nạn cháy rừng. Từ hai ngàn ha những năm 1983, do dân xâm canh, lấn chiếm dần, nay chỉ còn 1.041ha, trong đó có 800ha rừng tràm gió nguyên sinh. “Suy cho cùng, người dân cũng vì mưu sinh, vì miếng cơm manh áo, cực chẳng đã, nên họ phá rừng thôi”, bằng trải nghiệm thực tế và những bài học cách mạng mà Bác Hồ đã dạy “dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”, thế là ông Ba Bé tìm cách kéo cộng đồng người dân cùng tham gia, cùng người dân chia sẻ lợi ích từ rừng, rồi đến việc bảo tồn, có vậy mới giữ được rừng tràm. Đầu tiên ông mạnh dạn giải tán đội bảo vệ, vừa tuyên truyền, giáo dục pháp luật, giải thích vì sao phải bảo tồn rừng tràm... Để cộng đồng hiểu và làm theo. Bản thân ông và cán bộ trong công ty gương mẫu chấp hành nghiêm pháp luật, tôn trọng các quy ước đã đề ra với cộng đồng. Vận động dân chỉ đánh bắt cá vừa đủ ăn; không đánh bắt mùa cá đẻ trứng; mua chim phóng sinh về thả vào khu bảo tồn... Đối với người dân, “Tôi nói với họ, vào rừng bắt cá, lấy mật ong và các loại lá thuốc vừa phải thôi, nhưng không được bẫy chim, không làm cháy rừng. Ngày kiếm vài trăm ngàn đủ sống thì được, chứ tham tiền triệu thì coi chừng. Vì nếu khai thác quá mức thì tự nhiên sẽ không còn gì cả, đó là chưa kể tước đi cơ hội cải thiện cuộc sống của những người khác”. Bên cạnh đó, để phát triển bền vững, Công ty huấn luyện, đào tạo nghề phù hợp với trình độ của người dân. Tận dụng những ưu điểm của vùng đất phèn và chọn một số giống cây con, tạo mô hình hồ nổi nuôi trồng thủy sản, hỗ trợ kỹ thuật sản xuất, góp phần tăng thu nhập, nâng cao đời sống kinh tế của người dân..... Công ty cũng đầu tư hàng chục tỷ đồng xây trường học, hỗ trợ người dân chữa bệnh, em nào đỗ cao đẳng, đại học đều được thưởng năm triệu đồng, ông Ba Bé hồ hởi nói. Chẳng thế mà hơn 800 ha rừng tràm gió nguyên sinh của Công ty CP Nghiên cứu bảo tồn và phát triển dược liệu Đồng Tháp Mười, dù không có kiểm lâm, không có bảo vệ, nhưng vẫn được bảo tồn nguyên trạng. Bây giờ người dân chính là những người bảo vệ rừng tràm đắc lực nhất, thực chất là họ bảo vệ nguồn sống của họ. Họ bảo vệ không cho người nơi khác vào khai thác, đánh bắt cá, lấy mật. Có lẽ vì thế mà cả khu hồ tự nhiên mấy chục ha, từng đàn cá tung tăng bơi lội, hàng chục loại chim, nào là vịt trời, còng cọc, le le, cò các loại..., Thậm chí cả sếu cũng đến định cư, vì ở đây dễ tìm thức ăn. Đúng là đất lành chim đậu. Rõ ràng nếu công tác vận động người dân tốt, cán bộ gương mẫu và nhất là tạo cho cộng đồng cơ hội kiếm sống ổn định, cùng sống cộng sinh với rừng, thì việc giữ rừng vừa là trách nhiệm, vừa là quyền lợi của họ. Đây là mô hình phát triển bền vững, có thể áp dụng tại nhiều cánh rừng trên cả nước, góp phần ngăn chặn nạn chặt, phá rừng ngày càng tăng như hiện nay. Tâm sự với chúng tôi, ông Ba Bé bảo rằng, ông tiếc vùng đất Đồng Tháp Mười “nửa năm nước hạn, nửa mùa nước dâng” của những ngày xưa. Trước kia phần lớn vùng đồng bằng Nam Bộ chìm trong nước từ năm đến sáu tháng, nay chỉ còn một đến hai tháng. Có lẽ chúng ta đào nhiều kênh thoát lũ quá. Kênh nhiều làm nước rút nhanh, phù sa ít đi, nguồn lợi thủy sản cũng giảm và cánh đồng cũng giảm màu mỡ. Cái được trước mắt là hạt thóc, nhưng cái mất cũng không nhỏ, nhất là đa dạng sinh học của Đồng Tháp Mười nói riêng, đồng bằng sông Cửu Long nói chung thì chưa ai tính được. Gió Tháp Mười thổi rất sâu, bầu trời thì cao, cánh đồng thì rộng, nhưng đều có thể bị thay đổi khi con người tác động thô bạo, thiếu khoa học. LÊ THẨM